Đối thoại với Trần Khải Ca (20)
Tác giả: Lý Nhĩ Uy
Người dịch: Nguyễn Lệ Chi
LNU: Ông đánh giá ra sao về nhân vật Tần Thủy Hoàng?
Đạo diễn TKC: Một quân vương có thể có một giấc mộng đẹp, một giấc mộng xây dựng một đất nước vĩ đại. Nhưng phương pháp thực hiện giấc mộng đó và mục tiêu nhất thiết phải thống nhất. Nếu cho rằng chuyện này có thể phân tách thì chính là mục tiêu quá cao và thủ đoạn thấp hèn không thể nào kết hợp được với nhau.
LNU: Nhiều bạn bè tôi khi nói tới bộ phim này đều cho rằng quan niệm thể hiện lịch sử của ông tương đối mới và đặc biệt. Chẳng hạn như cách tạo hình nhân vật Tần Vương của ông không giống như đại đa số khán giả tưởng tượng, cũng không giống bất kỳ dạng hoàng đế nào đã từng được thể hiện trong các phim khác. Nhưng có người cho rằng khó có thể tiếp nhận tạo hình nhân vật này. Đó là do ông sáng tạo mới hay có căn cứ của lịch sử?
Đạo diễn TKC: Tôi cho rằng vẫn cần phải xuất phát từ những tư liệu mà chúng tôi có được và từ bản thân lịch sử để đưa ra những phán đoán cơ bản nhất. Căn cứ vào những ghi chép của sử sách cho thấy: Tần Vương Doanh Chính không phải là người cao lớn, dũng mãnh. Thậm chí một số sử sách còn viết: “Ông là người tàn tật” hoặc “Hồi nhỏ, ông từng mắc bệnh đậu mùa. Thân hình thấp lùn”. Nói một cách khác, ông không phải là một người chồng vĩ đại trong lịch sử. Đó là điểm đầu tiên. Điểm thứ hai là: Tần Vương Doanh Chính có thể thống nhất Tần, giải quyết vấn đề nội bộ trong nước Tần, khiến nước Tần thực sự đi vào con đường thống nhất sáu nước. Ông ta nhất định là người có cá tính đặc biệt. Khi nghiên cứu lịch sử, chúng tôi phát hiện ra rằng: sáu nước kia đều có rất nhiều nhà tư tưởng và nhà nghệ thuật, chỉ duy có nước Tần không có nhà thơ, cũng không có nhà tư tưởng. Do vậy Tần Vương đã sử dụng nhân tài ở bên ngoài, bao gồm cả những người như Lý Tư. Có sử sách đã ghi “Khi Lý Tư khuyên can Tần Vương, Tần Vương đã nghe theo và thu lại sắc lệnh vừa ban”. Từ đó có thể thấy: Tần Vương nhất định là một người rất khoan dung, nhưng lòng khoan dung đó từ đâu tới. Nhất định phải từ tính cách con người. Nói một cách khác, nhất định ông là một con người vô cùng nhiệt tình. Ông không thể là một con người lạnh lùng, tàn nhẫn. Chúng tôi đã tổng hợp rất nhiều tình huống và cho rằng ông nhất định phải là một con người có tấm lòng khoan dung rộng mở, có con mắt lịch sử sắc bén, có thể ý thức được rằng: người ta đã quen với tình trạng các nước chư hầu tranh giành nhau suốt 550 năm qua, do vậy việc thống nhất các nước là một xu thế tất yếu, được gọi là “Những chuyện lớn thiên hạ, tách lâu thì ắt hợp, hợp lâu thì ắt tách”. Trong tình hình đó, Tần Vương xuất hiện như một anh hùng. Tôi cho rằng trên người ông nhất định phải có một nguồn tình cảm rất nồng nàn nên mới dám có sức tưởng tượng như vậy về việc lớn trong thiên hạ. Bản thân tôi cũng cảm thấy: Đặng Tiểu Bình cũng có sức tưởng tượng như vậy. Nói rằng đất nước như chúng ta có thể cải cách mở cửa, đó chính là sức tưởng tượng vĩ đại của một chính trị gia. Nếu không có sức tưởng tượng như vậy sẽ không thể thành được việc. Mặt khác, chúng tôi cũng nghĩ rằng: nhất định cần phải khai thác khả năng của nhân vật này từ tình huống cụ thể của con người và từ chính tính cách nhân vật. Bạn không thể hoàn toàn bó buộc lịch sử.
LNU: Về diễn xuất của Lý Tuyết Kiện trong vai Tần Vương, mỗi người đều có những cách nhìn nhận khác nhau. Ông từng nhấn mạnh tới tâm trạng con trẻ của Tần Vương. Có phải ông đã thiết kế cách diễn của nhân vật này và yêu cầu Lý Tuyết Kiện thực hiện?
Đạo diễn TKC: Tôi không so sánh Mao chủ tịch với Tần Vương. Tôi chỉ nói: Anh hãy nhìn sự hào sảng trong tính cách của Mao chủ tịch. Cái cung cách đọc sách, đi lại, hát lớn dưới mưa của ông. Và tôi thấy rằng: những vị đứng đầu đất nước đều có dáng vẻ hào sảng như vậy. Chúng tôi không thể viết các nhân vật lịch sử khô cứng, lạnh lùng như những kẻ đeo mặt nạ. Mà phải để khán giả có thể cảm nhận được hơi thở, máu thịt, cũng như những chuyển biến máu thịt trong nhân vật. Tần Vương chẳng qua cũng chỉ là một trong số vô vàn người dân khác. Chúng tôi muốn tạo ra một đế vương sống động, chứ không muốn viết về một cái bóng lạnh lùng trong lịch sử. Xung đột giữa Tần Vương và Kinh Kha là xung đột giữa hai ngọn lửa nhiệt tình không chung lý tưởng. Vì vậy viết họ thành như vậy là do ý của tôi. Đối với tôi, tiến bộ nghệ thuật cũng tốt, tiến bộ văn hóa cũng tốt, đều được thực hiện trong thử thách. Nếu tôi căn cứ vào tuần tự cũ để viết nhân vật lịch sử thì làm ra bộ phim này phỏng có ích gì? Chẳng có ý nghĩa gì cả. Chỉ có thể nói thể hiện không đến nỗi.
LNU: Trước đây có nghe nói ông cũng định đóng vai Tần Vương, nhưng sau đó lại chọn Lý Tuyết Kiện. Nếu ông đóng vai Tần Vương, tình hình sẽ ra sao?
Đạo diễn TKC: Tôi cho rằng mình không thể đóng hay hơn Lý Tuyết Kiện. Mọi người cần phải quan sát kĩ diễn xuất của anh, phải thể nghiệm được cái tốt, cái hay của anh ấy. Có lẽ vì mọi người đều là người Trung Quốc nên đều có những phán đoán riêng về giai đoạn lịch sử này. Nhưng nếu không có giới hạn về bối cảnh văn hóa đó, các khán giả nước ngoài đều cho rằng diễn xuất của Lý Tuyết Kiện rất xuất sắc. Họ nói: Không ngờ một vị hoàng đế lại có tình cảm nhân ái đến vậy. Không thể hận ông ta được. Ông là một nhân vật bi kịch của công cụ lịch sử. Dù thẳm sâu trong trái tim ông có ẩn chứa bao nhiêu tình yêu, ông vẫn không thể cùng một lúc giành được cả hai thứ là thiên hạ và tình cảm riêng tư của mình. Ông nhất thiết phải chọn lấy một. Và quyết định này khiến ông biến thành nhân vật bi kịch: Nếu ông muốn có được Triệu Cơ thì phải vứt bỏ lý tưởng. Nếu muốn thống nhất sáu nước, phải vứt bỏ Triệu Cơ. Tôi luôn nghĩ rằng, Tần Vương cuối cùng không thể giằng xé tình cảm của mình. Dày vò bản thân là một mặt của bản tính con người. Do vậy ông thành nhân vật bi kịch. Nhưng Kinh Kha lại khác. Vì thế tôi luôn tự hỏi: Kinh Kha và Tần Vương, rút cục ai thắng ai? Điều này cần khán giả tự trả lời. Một bậc đế vương làm thế nào lại biến thành một kẻ bạo chúa, một người dân thường làm thế nào lại biến thành anh hùng? Trong thế giới xung đột tìm kiếm sự hòa hợp. Những điểm này phải khái quát được tinh thần tổng thể của cả bộ phim. Một diễn viên Nhật Bản từng đóng trong phim Chuyện tình Tokyo nói với tôi rằng: “Bộ phim khiến tôi xúc động không phải vì bản thân lịch sử, mà vì những nhân vật sống động như vậy trong lịch sử. Tính cách họ rất rõ ràng, dám yêu dám hận, rất cương quyết và ương bướng. Tôi thấy họ như đám trẻ con. Cả Kinh Kha lẫn Triệu Cơ cũng vậy”.
LNU: Do bộ phim mang tên Kinh Kha thích Tần Vương, nên khán giả đều cho rằng đây là hai nhân vật nam chính trong phim và hy vọng sẽ được chứng kiến cuộc giao phong giữa Kinh Kha và Tần Vương. Nhưng trên thực tế, bốn nhân vật Tần Vương, Kinh Kha, Triệu Cơ, Thái tử Đan đều cùng là nhân vật chính. Ưu thế này khiến những khán giả muốn xem câu chuyện của Kinh Kha thấy không đã. Không biết ông dùng phương thức kết cấu này bởi suy xét từ góc độ thương mại hay từ nhu cầu phát triển của câu chuyện?
Đạo diễn TKC: Tôi cho rằng mình cần phải thông qua bộ phim này để quán triệt chủ trương nghệ thuật của mình. Trong lịch sử không có nhân vật tồn tại đơn độc, và như vậy xem cũng không hay. Tôi luôn cho rằng: Chúng ta cần mất thêm nhiều bút mực để miêu tả khung cảnh tồn tại của những nhân vật này. Xung quanh họ là gì? Cái gì đã khiến họ trở thành họ? Điều này vô cùng quan trọng. Tôi thấy tình cảm của Tần Vương phải trải qua một quá trình diễn biến vô cùng kịch tính. Khi bộ phim vừa bắt đầu, bạn có thể thấy: ông là một anh hùng trên chiến trường. Ông là một người tình nồng nàn, rất yêu người phụ nữ của mình. Nói một cách khác, người phụ nữ này có tác dụng như liều thuốc an thần trong cuộc sống của ông. Khi cô ta rời bỏ ông, cả tâm tư tình cảm của ông có những biến đổi. Cá nhân tôi cũng cho rằng: khi thực hiện một sự nghiệp vĩ đại thống nhất sáu nước như vậy, không thể không có áp lực ở trong hoặc ngoài. Vì thế bao gồm cả những chính biến cung đình như chuyện Trương Tín Hầu phát động (chúng tôi đều quay, tiếc rằng không triển khai được trên phim) đều phản đối việc thống nhất sáu nước. Bao gồm cả mẫu hậu, Lã Bất Vi đều có một liên minh chính trị, đều phản đối việc thống nhất. Nếu chúng tôi không đem những bầu không khí này, bao gồm cả việc Trương Tín Hầu thay đổi, phản bội đặt vào trong phim thì câu chuyện không thể nào đi tiếp được. Nói một cách khác, nhân vật là tình tiết sử. Bạn muốn xem nhân vật biến đổi như thế nào, nhưng không có tình tiết nhất định sẽ không được. Nếu bỏ những câu chuyện này, hai nhân vật chính sẽ không thể đứng được. Chỉ sau khi xem xong những câu chuyện xung quanh, Kinh Kha mới nổi bật lên trong đó. Tần Vương từng nhận lời cứu giúp sáu nước, nhưng ông ta đã không làm như vậy và ông ta có lý do không làm. Cả quá trình này có thể nhìn thấy rất rõ trên phim. Tại sao ông ta muốn giết hết trẻ con nước Triệu? Tại sao ông muốn thu lại tất cả binh khí? Đắp 12 tượng vàng? Muốn xây huyện dịch? Có thể nói ông xây dựng được một nhu cầu thống nhất to lớn, nhưng nhất định có cần phải làm như vậy không? Tôi cho rằng tất cả đều được tạo nên từ cảm giác không an toàn trong lòng Tần vương. Ông ta quá lo lắng. Ông ta cần phải để mình hoàn toàn thấy an toàn mới có thể thực hiện được lý tưởng của mình. Nhưng lý tưởng theo kiểu truyền thống văn hoá chính trị của Trung Quốc như vậy đã đáng để khẳng định chưa? Tôi vẫn còn nghi ngờ về điều này. Chính Triệu Cơ trong phim đã nói: “Khi trong lòng chàng còn oán hận, chàng không thể trở thành vua của thiên hạ. Vua của thiên hạ phải yêu thiên hạ. Người trong thiên hạ, bất luận từ đâu tới, đều là thần dân của chàng”. Vì thế tôi cho rằng trong này tất nhiên có diễn đạt những suy nghĩ của tôi đối với lịch sử. Nhưng hãy quay trở lại câu hỏi vừa nêu, nếu phần viết về Kinh Kha chưa đủ, có thể thảo luận. Nhưng tôi cảm thấy: nếu không thể đem một việc lớn như tranh chấp, thống nhất thiên hạ diễn đạt bằng bút mực và những cảnh phim tương xứng thì nhân vật sẽ trở nên độc lập và rất nhạt nhòa. Hãy nhìn Tần Vương do Lý Tuyết Kiện đóng. Ông ta đã trải qua chiến tranh nhưng sau khi nước Triệu bị đánh, động tác chạm vào ngựa của ông và cảm giác vô cùng lờ mờ: “Ta thắng thật rồi sao?”. Ông ta có cảm giác như vậy. Không trực tiếp ra lệnh chôn lũ trẻ, mà chỉ ám chỉ rằng: Ta không an toàn. Vì vậy tôi thấy, bộ phim này thực sự chứa nhiều nội dung rất sâu sắc. Khán giả có thể đứng từ nhiều tầng thứ khác nhau, nhìn thấy được nhiều thứ khác nhau. Mặt khác, tôi cũng cho Kinh Kha một tuyến đường cơ bản rất rõ ràng, nhưng tôi không muốn bịa đặt câu chuyện của anh ta một cách tùy tiện. Tôi thấy tuyến đường của anh ta rất rõ ràng. Kinh Kha là một người thẳng thắn, là một thích khách có trái tim vàng. Anh ta tỉnh ngộ và ân hận. Anh ta nói với Triệu Cơ rằng: “Nàng hãy giết ta đi. Từ lâu, ta đã muốn giết ta”. Nhưng khi nhận được hơi ấm từ tình cảm của Triệu Cơ, anh đã quay đầu lại nói: “Ta sai rồi. Ta vĩnh viễn cũng không bao giờ giết người nữa”. Nhưng rồi những sự kiện lớn trong thiên hạ lại khiến anh phải quay lại vị trí của một thích khách. Quả thực nhân vật Kinh Kha không chiếm nhiều đất lắm trên phim, nhưng đối với nhân vật này, tôi có một tư duy tương đối rõ ràng là không thể xây dựng tuỳ tiện. Lịch sử đã đem lại cho chúng ta một sợi dây chuẩn và chúng ta phải dựa vào nó để sáng tạo, chứ không phải bị trói buộc. Về điểm này cần phải rõ ràng.
LNU: Nhân vật Triệu Cơ có tác dụng vô cùng quan trọng trong toàn bộ kết cấu câu chuyện. Không biết ông đã thiết kế nhân vật này hồi đầu ra sao?
Đạo diễn TKC: Nếu chỉ làm phim về hai người đàn ông, nhất định sẽ không hay lắm. Nhưng trong lịch sử có nhân vật Triệu Cơ tồn tại hay không? Cô ấy quả thực không giống Võ Tắc Thiên. Nhưng xét từ một góc độ khác, cũng có khả năng có nhân vật này tồn tại trong lịch sử. Vì vậy viết ra nhân vật này nhằm để tương hỗ đáp ứng cho quan hệ các nhân vật. Ngay từ đầu phim, cô đã không đồng ý với Tần Vương. Và trong cuộc sống, chúng ta cũng có thể nhìn thấy hiện tượng sau: những đôi bạn thanh mai trúc mã không nhất định có thể đi cùng được với nhau. Trong phim có một cảnh Triệu Cơ kể về những chán chường trong cuộc sống ở hoàng cung. Cô vẫn thích cuộc sống của một dân thường. Và sau khi Tần Vương được phong vương, Triệu Cơ đã nhắc nhở ông ta về mối quan hệ giữa Tần Vương với dân gian: “Người đã được làm vua rồi sẽ chả có ý nghĩa gì nữa”. Từ đó, chúng ta đã thấy, trên thực tế: Triệu Cơ và Tần Vương có mâu thuẫn với nhau. Cả hai đều có những lựa chọn khác nhau về con đường đi trong cuộc đời. Vì thế những thứ này nhằm chuẩn bị cho việc Triệu Cơ tiếp cận với Kinh Kha sau này. Tuyến phát triển tình cảm của Triệu Cơ cũng rất rõ ràng. Cuối cùng Triệu Cơ và Kinh Kha xích lại gần nhau. Tôi khá hài lòng về nhân vật Triệu Cơ vì thấy cô ấy có giá trị tồn tại trong kết cấu này.
LNU:Trước đây ông cũng từng đóng một vai nhỏ trong phim Hoàng đế cuối cùng. Lần này ông đóng vai Lã Bất Vi rất xuất sắc. Đây là lần thứ hai ông đóng phim, có cảm giác gì đặc biệt không?
Đạo diễn TKC: Trước khi phim bấm máy, quả thực tôi đã thử rất nhiều diễn viên. Họ đều là những diễn viên giỏi, nhưng do thời gian quá cấp bách, không đáp ứng được hết yêu cầu của tôi. Sau đó lịch quay rất gấp, tôi đành phải thử vai. Có thể do tôi hiểu rõ các nhân vật này vì khi làm đạo diễn luôn cần phải nắm vững toàn cục. Mặt khác, tôi cũng căn cứ vào thân thế của Lã Bất Vi để tìm hiểu thêm. Ông ta là một người rất tinh nhanh. Nhưng rất đáng tiếc, chúng tôi không thể phát triển được nhiều đất diễn cho nhân vật này. Tư tưởng chính trị của ông ta khác với Tần Vương. Ông ta thông thoáng hơn. Khi đóng nhân vật này, tôi cố gắng huy động hết tình cảm chân thực của mình và không hề thấy căng thẳng hoặc sợ ống kính. Nhưng cũng có lúc phải mất rất nhiều thời gian mới có thể tìm được cảm giác. Vì thế tôi phải cám ơn Lý Tuyết Kiện đã giúp đỡ, đứng bên tôi rất lâu, có lúc đứng chờ mất 30 phút. Nhưng mọi người thấy tôi đóng cũng rất nhập vai và say sưa nên cũng kiên trì giúp tôi. Vì vậy tôi đóng phim trước tiên chỉ là tình cảm chân thực, kỹ thuật diễn xếp ở vị trí thứ hai. Trong tương lai, nếu có vai diễn nào phù hợp, tôi cũng muốn lại được thử làm diễn viên lần nữa. Đạo diễn phim Hồi ức của một geisha cũng từng mời tôi vào vai tướng quân. Nhưng do chưa đọc kịch bản nên tôi chưa nhận lời.
LNU: Ông có cảm nhận gì đặc biệt sau sáu tháng rưỡi quay bộ phim này?
Đạo diễn TKC: Quả thực chúng tôi đã đuổi theo các bậc tiên tổ của tiên Tần lưỡng Hán, đã cực kỳ nỗ lực để thực hiện bộ phim này. Cô dựng phim đã phải xem 180 hộp phim của chúng tôi, không khỏi than thở chúng tôi làm thế nào mà quay ra lắm thế. Vì cô ấy không có mặt ở hiện trường quay, nhưng là một thành phần sáng tác, trước đống phim đồ sộ như vậy cũng không tránh được kích động. Trước hết, chúng tôi cần phải có khí chất của Tần Vương và Kinh Kha, rồi mới dám khởi động một công trình sáng tác như vậy. Vì thế, tôi cho rằng về tinh thần, về tình cảm, chúng tôi thực sự đã cùng ở bên các bậc tiên tổ. Tôi đang suy nghĩ tìm thêm nơi khác để chiếu. Tôi tin rằng nếu xem lại lần này, cô sẽ có cảm nhận hoàn toàn khác hẳn so với lần xem ở Đại lễ đường Nhân Dân.
LNU: Nghe nói, bản phim đầu tiên dài 4 tiếng, sau đó lại bị cắt thành 2 tiếng 45 phút. Không biết như vậy có diễn đạt đủ hết ý của ông không?
Đạo diễn TKC: Tất nhiên là không thể trọn vẹn hết được. Dù phim hay đến mấy, nhưng độ dài của mỗi bộ phim cũng hạn chế từng đạo diễn. Nhưng nếu tôi cố nhồi nhét tất cả những thứ mà tôi quay được vào đó thì cần 4 tiếng mới tải hết. Có thể mấy năm sau, chúng tôi có thể làm như vậy. Chẳng hạn như bộ phim Hoàng đế cuối cùng khi được chiếu ở Mỹ cũng được thêm vào một tiếng đồng hồ. Giờ đây tôi dự định dựng cả Kinh Kha thích Tần Vương thành phim truyền hình với độ dài trên 7 tiếng, như vậy có thể diễn đạt được những thứ mà tôi muốn nói. Chẳng hạn như trong phim hiện nay, tôi phải cắt bỏ cả đoạn giành giật nhau trong cung đình và đoạn những lực cản nội bộ bị vấp phải khi thống nhất sáu nước. Điều này khiến bộ phim rõ ràng không được hoàn chỉnh. Nhưng phim thì không thể được dài hơn nữa. Rất đáng tiếc. Điện ảnh đúng là có tình cảnh hiện thực như vậy.
